Koningin Wilhelminakazerne, Putseweg, Ossendrecht


Huidige toestand

De Wilhelminakazerne, voorheen Legerplaats Ossendrecht geheten, stond na het einde van de opkomstplicht voor dienstplichtigen in 1996 leeg en werd voor defensiegebruik gesloten. Vanaf 1997 werd hij enige jaren gebruikt voor de opvang van asielzoekers. Andere delen van het complex kregen meer permanente nieuwe gebruikers. Het Politie Instituut Opleiding en Vorming kocht een deel van het terrein en bouwde aansluitend hieraan ten noordwesten nieuwe accommodatie. Zij zijn ook gebruiker van de schietbanen op het kazerneterrein. Het officiershotel werd afgescheiden van het overige terrein en gebruikt voor de opvang van verslaafden tot 2014, waarna het werd afgebroken. Op luchtfoto's zijn op de vrijgekomen plaats zeecontainers te zien die in hoeken zijn opgesteld, waarschijnlijk een oefenfaciliteit.

Heden ten dage wordt het grootste deel van de kazerne nog maar sporadisch gebruikt. Volgens de voormalige website Boekje Pienter is er op de kazerne een zogenaamd killing house, waar het Korps Commandotroepen oefent in het bevrijden van gijzelaars en het zuiveren van gebouwen. Ook wordt er met afgeschreven auto's over het terrein gescheurd, mogelijk door commando's, mogelijk door de politie. De wegen en de centrale appèlplaats zijn daarom nog wel vrij. De toestand van de gebouwen is slecht, zij zijn na het vertrek van de asielzoekers niet meer onderhouden. Er is op grote schaal ruitbreuk waarna water en wind vrij spel kregen. Naast de legeringsgebouwen en op de koppen ervan zijn bomen opgeschoten die soms dicht tegen de gevels tot boven de daken zijn uitgegroeid. Enkele gebouwen waaronder het kantine-filmzaalgebouw zijn afgebroken (klik hier voor een overzicht).

Plannen

In 2018 werden plannen voor de leegstaande kazerne onthuld. In de Defensienota van dat jaar werd op 26 maart bekend gemaakt dat een aantal kazernes waaronder die in Ossendrecht open zou blijven. Een dag later verschenen in de pers berichten dat Defensie op de kazerne schietfaciliteiten wil realiseren, waar mariniers en commando's zouden kunnen oefenen. Over het hoe en wat bleef Defensie vaag, het zou onderdeel zijn van een landelijk investeringsplan van anderhalf miljard euro.
Het landelijke plan werd twee jaar later in Defensiekrant nr. 33 (2020) uit de doeken gedaan. Defensie gaat grootschalig haar vastgoed aanpakken. Voor de Bernhardkazerne in Amersfoort die het eerst aan de beurt is, betekent dit afbraak van 90% van de bestaande bebouwing en infrastructuur, om vervangen te worden door vijftien nieuwe grotere gebouwen. Gebouwen die 'industrieel flexibel remontabel' zijn. Prefab die zoveel mogelijk opnieuw te gebruiken is na demontage. Ook andere kazernes valt deze rigoureuze aanpak ten deel, waaronder 'het cluster Schaarsbergen', de Oranjekazerne die qua oudere gebouwen een kopie is van Ossendrecht.

De toekomst van de Wilhelminakazerne is nog niet bekend gemaakt (november 2020). Maar Defensie wil zoals uit voorgaande tekst blijkt op grote schaal gebouwen op andere kazernes laten slopen in plaats van ze te renoveren, vermoedelijk uit het oogpunt van hun verminderde functionaliteit en vanwege lagere kosten. Op de vier andere soortgelijke kazernes uit de bouwstroom van 1951-1952 is in de voorgaande jaren het grootste deel van de originele bebouwing afgebroken. Dat ook Schaarsbergen wordt genoemd voor aanpassingen is een bijkomende aanwijzing voor de toekomst van Ossendrecht. Neem daarbij in ogenschouw 16 jaar verwaarlozing en inwatering die waarschijnlijk heeft geleid tot betonrot, en het plaatje is compleet. In het voorjaar van 2019 liet een ambtenaar van het Ministerie van Defensie zich ontvallen dat Ossendrecht nagenoeg geheel zal worden afgebroken en opnieuw opgebouwd. Hoe de in 2018 gewenste schietbaan daar in past is onduidelijk.

Geschiedenis

 
Voor grotere weergave, klik hier.
 

In 1951 kreeg het Centraal Bouwbureau der Genie opdracht om in zes maanden tijd vijf standaardkazernes te realiseren, ieder geschikt voor de legering van 3000 man. Deze opdracht werd later met een kazerne in Schaarsbergen aangevuld. In de nabijheid van de kazernes moesten zich oefenterreinen van voldoende grootte bevinden. De zoektocht naar een geschikte locatie voor wat de Legerplaats Ossendrecht zou worden duurde het langst. Deze locatie werd pas in 1952 gevonden en met de bouw werd aangevangen toen de vier andere kazernes in Nunspeet, Ermelo, Steenwijkerwold en 't Harde al waren betrokken.


Nog voor Ossendrecht was afgebouwd, voltrok zich in de nacht van 31 januari op 1 februari 1953 de watersnoodramp waarbij de dijken van grote delen van Zeeland en ook Zuid-Holland het begaven. Niet alleen kwamen hierbij veel mensen om het leven, er kwam ook een grote stroom vluchtelingen op gang en 2400 van hen werden gedurende korte tijd in de Legerplaats Ossendrecht opgevangen. Volgens sommige berichten zou hun verblijf er zes weken hebben geduurd. Krantenberichten van 9 en 10 februari spreken echter van het onverwacht wegvoeren van de evacués uit de in aanbouw zijnde kazerne naar Eindhoven. De kazerne zou nodig zijn voor de komst van 2000 Amerikaanse militairen die aan de dijken zouden gaan werken. Ze zouden niet komen.

Tot de eerste militaire gebruikers van de kazerne behoorden behalve degenen die de vluchtelingen hadden opgevangen, ook militairen die werden opgeleid voor het Nederlands Detachement Verenigde Naties, de vrijwilligerseenheid die deelnam aan de Koreaanse Oorlog. Daarnaast werden bij de Surinamecompagnie militairen opgeleid voor de inzet in de voormalige kolonie. Deze eenheden waren van een beperkte grootte en aan hun aanwezigheid zou al snel een eind komen, de kazerne werd in 1953 gevuld met het Depot Luchtdoelartillerie. Daartoe kwam het Regiment Lichte Luchtdoelartillerie Kornwerderzand naar Ossendrecht. Na de reorganisatie van de luchtdoelartillerie in 1961 huisvestte de kazerne het Depot Artillerie, tot dit in 1967 naar Breda verhuisde.

De kazerne kwam tot in de jaren zeventig in de pers vooral aan bod met niet-militair nieuws. Er kwamen in de naastgelegen natuurgebieden Kalmhoutse heide en Wouwse Plantage, en ook vlak over de grens in België, veelvuldig bos- en heide branden voor waarbij vaak ook honderden, soms zelfs tweeduizend militairen uit Ossendrecht en de vliegbasis Woensdrecht bij bluswerkzaamheden werden ingezet. Op de drukke weg die voor de kazerne langs naar België voerde gebeurden destijds veel verkeersongelukken met dodelijke afloop. Op het nabijgelegen oefenterrein eiste in 1959 een ongeval een militair het leven. Een gevonden granaat uit de Tweede Wereldoorlog was achter een boom gezet in afwachting van ruiming en ging onverwacht af. Het kostte een kapitein het leven terwijl acht onderofficieren gewond raakten. De kazerne zelf kwam in die tijd in het nieuws met een tweetal uitbraken van TBC en een uitbraak van nekkramp in 1966, die leidde tot afgelasting van de ouderdag waarvoor naar verwachting 7000 à 8000 ouders naar Ossendrecht zouden komen.

 
 
Voor grotere weergave, klik hier. (foto: collectie RCE)

Na het vertrek van het Depot Artillerie werd de kazerne deels gebruikt door het Commando Herhalingsoefeningen. In Ossendrecht vond de opkomst voor vrijwel alle oefeningen voor mobilisabele eenheden plaats. De laatste week voor de herhalers speelde zich voor de infanterie af in De Harskamp en voor artillerie op het Artillerie Schietkamp bij Oldebroek. Aanvankelijk betrof het jaarlijks 15.000 man, maar bezuinigingen leidden tot lagere aantallen. Gemiddeld kwamen er jaarlijks 8000 man op en 54 eenheden.
Naast herhalingsoefeningen was de kazerne als vanouds een opleidingskazerne. Er zaten onder meer schoolcompagniën voor rijopleidingen, verbindingsdienst, militaire administratie en voor sportinstructeur.

In 1983 kreeg de legerplaats als laatste kazerne uit de bouwstroom van 1951-1952 een naam, en werd door prinses Juliana met de onthulling van een borstbeeld van haar moeder omgedoopt in Koningin Wilhelminakazerne. Dit beeld verhuisde in 2008 naar de tuin van de KMA in Breda.

Na het einde van de Koude Oorlog in 1990 werd het rustiger op de kazerne. Met de voorgenomen krimp van de landmacht werd de opleidingsbehoefte kleiner. De overgang naar een leger volledig bestaand uit beroepsmilitairen zou die behoefte verder verlagen. Er kwam in die periode een groter accent te liggen op vredesoperaties onder de vlag van de Verenigde Naties en het Centrum voor Vredesoperaties werd op de kazerne ondergebracht. Het was, net als voor veel andere kazernes in die tijd, te weinig om voor open te blijven. In 1993 werd bekend gemaakt welke kazernes waaronder Ossendrecht zouden worden gesloten. De sluiting in 1996 viel samen met het verdwijnen van de laatste dienstplichtigen uit de organisatie van de landmacht.

In 1995 werd bekend dat de kazerne te koop zou staan. Verkoop zou maar deels lukken. Aangrenzend aan de kazerne had de politie in 1985 een oefendorp voor mobiele eenheden laten bouwen. De politie zou met de vestiging van het Politie Instituut Opleiding en Vorming een klein deel van het terrein overnemen en de schietbaan van de kazerne gebruiken. In 1985 was die te samen met de bouw van het oefendorp aangevuld met een moderne computerbestuurde baan. Het officiershotel werd eind 1996 door de Bavo RNO groep ingericht voor de opvang van 'structureel overlast gevende verslaafden'. Deze opvang sloot in 2014 haar deuren waarna het hotel stond te verpauperen in afwachting van sloop.
De kazerne zelf werd zonder van eigenaar te verwisselen in 1997 in gebruik genomen als asielzoekerscentrum. In 2001 verbleven er 800 asielzoekers uit 36 landen en vonden er steeds terugkerende vecht- en steekpartijen plaats. Op 18 april dat jaar werd ingegrepen en werden met grote politie-inzet, waaronder mobiele eenheid en een arrestatieteam, 55 asielzoekers overgeplaatst. Het asielzoekerscentrum sloot in 2004 waarna de kazerne leeg stond en er geen onderhoud meer werd gepleegd. Een nieuwe bestemming was er lange tijd niet. Een kraakpoging in 2009 werd nog dezelfde dag beëindigd, sindsdien liggen er betonnen barrières voor de hoofdingang.

De naamgever

 
   

Wilhelmina Helena Pauline Maria van Oranje-Nassau werd op 31 augustus 1880 in Den Haag geboren en werd ten gevolge van het overlijden van haar vader Willem III al op 10-jarige leeftijd Koningin der Nederlanden. Haar moeder Emma nam tot Wilhelmina 18 jaar was de honneurs waar als regentes. Al snel daarna bleek de interesse van de jonge vorstin voor de staat van de landsverdediging en zij bemoeide zich dan ook intensief met het beleid van het Ministerie van Oorlog.
Na de Duitse inval in mei 1940 moest zij tegen haar zin met haar familie vluchten naar Engeland. Zij had een afkeer van de vaak moedeloze en soms ronduit defaitistische houding van sommige ministers van de eveneens naar Engeland uitgeweken regering. Haar rol tijdens de jaren in Engeland is omstreden. Zij ontwikkelde ideeën voor het naoorlogse Nederland die een aantasting waren van de democratische beginselen. Deze ideeën kregen echter geen steun.
In 1948 deed Wilhelmina na 50 jaar afstand van de troon omwille van haar dochter Juliana. Zij overleed op 28 november 1962 in Apeldoorn.

Overig

 
 
Voor grotere weergave, klik hier. (foto: collectie RCE)

Als laatste van de vijf standaardkazernes uit de bouwopdracht van 1951 wijkt de kazerne bouwkundig licht af van de andere vier. Het meest in het oog lopende verschil betreft de legeringsgebouwen. Deze kennen twee grote en brede trappenhuizen tussen de legeringsgedeelten en de burelen. De andere kazernes hebben drie smallere trappenhuizen, waaronder een in het midden van het gebouw. De later gebouwde Oranjekazerne in Schaarsbergen is de zesde grote standaardkazerne en kent hetzelfde type legeringsgebouw als Ossendrecht.

De Wilhelminakazerne onderscheidde zich qua gebruik. Het zou in tegenstelling tot de andere kazernes uit deze bouwstroom hoofdzakelijk een depot zijn, een opleidingskazerne. Parate troepen werden zo dicht mogelijk in de buurt van Noord-Duitsland gelegerd en dit betekende voor de meeste ervan in het oosten van het land boven de grote rivieren. De ligging van Ossendrecht in het zuidwesten van het land kon haast niet verder hier vandaan liggen.

Anno 2020 resteert weinig van de andere kazernes uit 1951-1952. Nunspeet werd gesloopt, 't Harde eveneens maar opnieuw opgebouwd, de Johan Postkazerne oftewel Steenwijkerwold heeft nog twee legeringsgebouwen uit 1951. Wat ook geldt voor Ermelo waarvan de sloop echter is voorzien. Daarmee is Ossendrecht samen met de kazerne in Schaarsbergen de laatste herkenbare kazerne uit deze bouwstroom.
In de Cultuurhistorische Waardenkaart 2005 van de provincie Noord-Brabant werd de kazerne de waarde 'zeer hoog' toegekend, onder meer vanwege de zorgvuldige inpassing in het landschap, de sobere stijl en het feit dat diverse van dit soort kazernes gesloopt of ingrijpend verbouwd zijn. In de Cultuurhistorische Waardenkaart van 2010 is de kazerne niet meer opgenomen.
Het op korte afstand afstand van de kazerne gelegen Protestants Militair tehuis (PMT), dat in 1954 werd geopend is afgebroken. Het naastgelegen Katholiek Militair Tehuis bestaat nog wel. Het ging over in particuliere handen en huisvest sindsdien het Oorlogsmuseum Ossendrecht dat gewijd is aan de Tweede Wereldoorlog. Bezoek op afspraak.